Sông Sài Gòn quanh bán đảo Thanh Đa lên xuống theo thủy triều từ biển: mỗi ngày thường có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, hai lần lên không cao bằng nhau, và giờ nước trễ dần mỗi ngày. Nước lên cao nhất vào các con nước rong quanh đầu tháng và giữa tháng âm lịch, mạnh nhất vào những tháng cuối năm dương lịch.
Người ở bán đảo lâu năm không cần mở lịch cũng đoán được nước đang lên hay xuống. Bài này chỉ lại cách đọc ấy, kèm cách dùng lịch triều chính thức, để ai mới về cũng biết lúc nào nên ra sông, lúc nào nên dời xe lên cao.
Vì sao sông Sài Gòn có nước lớn, nước ròng?
Sông Sài Gòn đoạn chảy quanh Thanh Đa không còn là sông chảy một chiều. Từ biển, thủy triều đẩy ngược vào qua hệ thống sông rạch phía hạ lưu, khiến mực nước ở đây lên xuống mỗi ngày dù cách biển khá xa. Lúc triều đẩy vào gọi là nước lớn, nước sông dâng và có lúc chảy ngược lên phía thượng nguồn; lúc triều rút gọi là nước ròng, nước xuống và chảy mạnh ra phía biển.
Kiểu triều ở đây thường được gọi là bán nhật triều không đều: trong một ngày đêm có hai lần lên, hai lần xuống, nhưng hai đỉnh không cao bằng nhau. Người dân hay nói “con nước sáng lớn hơn con nước chiều” hay ngược lại, tùy thời điểm trong tháng.
Giờ nước lớn không cố định. Mỗi ngày nó trễ đi một khoảng, nên con nước hôm nay lúc sáng sớm thì vài hôm sau đã sang gần trưa. Đây là lý do người ra sông phải xem lịch mỗi lần, không thể nhớ một giờ cố định cho cả tháng.
Ngoài triều, mực nước còn chịu ảnh hưởng của mưa lớn tại chỗ, nước từ thượng nguồn đổ về và việc xả nước của hồ Dầu Tiếng phía thượng lưu. Khi các yếu tố này trùng nhau, nước lên cao hơn lịch dự báo; đó là lúc dễ ngập nhất.
Nhịp nước trong tháng: con nước rong và nước kém
Nhịp lớn của thủy triều đi theo mặt trăng, nên người dân tính theo lịch âm. Bảng dưới là nhịp chung, ngày cụ thể phải xem lịch triều chính thức.
| Thời điểm | Người dân gọi | Đặc điểm nước |
|---|---|---|
| Vài ngày quanh mùng 1 âm lịch | Con nước rong | Lên cao, xuống thấp, chênh lệch lớn, chảy mạnh |
| Khoảng mùng 7, mùng 8 | Nước kém | Lên xuống ít, nước lừ đừ, bãi bồi lộ ít |
| Vài ngày quanh rằm | Con nước rong | Lại lên cao, xuống thấp, chảy mạnh |
| Khoảng 22, 23 âm lịch | Nước kém | Lên xuống ít |
| Các tháng cuối năm dương lịch | Mùa nước lớn, mùa triều cường | Đỉnh triều năm thường rơi vào đây, nhiều đoạn đường thấp ngập |
| Giữa mùa khô | Nước ròng sâu, nước mặn lên | Bãi lộ rộng, nước có thể nhiễm mặn ở hạ lưu |
Đỉnh triều thường đến trễ hơn ngày mùng 1 hay rằm vài hôm, nên đừng nghĩ qua rằm là hết lo. Người ở lâu hay dặn nhau canh nước từ rằm tới mấy ngày sau rằm.
Đọc nước bằng mắt: dấu hiệu nước đang lên hay xuống
Lục bình trôi ngược lên. Lục bình, rác trôi về phía thượng nguồn là nước đang lớn. Trôi xuôi mạnh về phía hạ lưu là nước ròng.
Vạch nước trên chân cột, bậc đá. Bậc đá ướt dần từ dưới lên, vạch ướt mới nằm trên vạch rêu cũ là nước đang dâng.
Bãi bùn thu hẹp hay lộ ra. Bãi bùn ven bờ biến dần là nước lên; lộ thêm từng dải, nhiều cua còng chạy ra là nước ròng.
Ghe neo quay mũi. Ghe, xuồng neo một chỗ sẽ quay mũi theo dòng chảy. Khi đổi chiều nước, mũi ghe xoay theo.
Nước trong mương, cống. Cống thông ra sông bắt đầu có nước chảy ngược vào là nước lớn đang tới gần.
Mặt nước lặng một lúc. Khoảng nước đứng giữa lúc lên và xuống, dòng chảy yếu hẳn. Người câu cá, đánh lưới rất để ý lúc này.
Mùi kênh rạch. Ở các rạch nhỏ, nước ròng sâu làm lộ bùn, mùi nặng hơn. Nước lớn đẩy nước sông vào thì mùi nhẹ đi.
Tiếng sóng vỗ bờ. Lúc nước lớn, sóng tàu vỗ lên cao hơn, sát chân nhà ven sông hơn.
Đừng chỉ dựa vào mắt. Đọc bằng mắt cho biết hướng, không cho biết nước sẽ lên tới đâu. Muốn biết đỉnh, phải xem lịch triều.
Dùng lịch triều chính thức cho đúng
Lịch triều dự báo giúp tính trước, nhất là khi phải dời xe, kê đồ hay định ra sông.
- Tìm nguồn dự báo chính thức. Cơ quan khí tượng thủy văn công bố dự báo triều cho các trạm trên sông Sài Gòn; trạm Phú An là trạm hay được báo chí nhắc khi đưa tin triều cường ở thành phố.
- Xem giờ và độ cao đỉnh triều. Ghi lại giờ nước lớn trong ngày, nhất là đỉnh cao nhất.
- So với mức báo động. Dự báo thường kèm các mức báo động. Đỉnh gần hoặc vượt mức báo động là lúc đường thấp ven sông có thể ngập.
- Cộng thêm yếu tố mưa. Mưa lớn trùng giờ triều lên thì nước rút chậm, ngập sâu và lâu hơn dự báo triều.
- Đối chiếu với nhà mình. Sau vài lần quan sát, sẽ biết với đỉnh triều cỡ nào thì nước tới sân, tới cửa nhà mình. Ghi lại để lần sau dùng.
- Đặt nhắc lịch. Mùa triều cường, đặt nhắc trước giờ đỉnh triều để dời xe, kê đồ kịp.
Mỗi nhà một cao độ, nên con số trên bản tin chỉ có ích khi đã quy đổi được ra “nước tới đâu ở nhà mình”. Bước 5 là bước quan trọng nhất mà ít người làm.
Con nước ảnh hưởng đời sống bán đảo ra sao?
Với nhà sát mép sông, mép kênh, con nước quyết định cả chuyện để xe, để đồ. Tối nay nước lớn lúc nửa đêm thì xe máy phải dắt lên chỗ cao từ chiều, hàng hóa ở tầng trệt phải kê lên. Người ở lâu có thói quen nhìn lịch triều như người khác nhìn dự báo thời tiết.
Với người đi làm qua cầu Kinh, đỉnh triều trùng giờ tan tầm là chuyện đáng lo. Một số đoạn đường thấp có thể ngập, xe chết máy, kẹt xe dài thêm. Tính đường vòng hay về sớm là kinh nghiệm thường ngày.
Với người câu cá, chèo xuồng, con nước quyết định cá ăn hay không, chèo nhẹ hay chèo nặng. Đi ngược nước ròng mạnh bằng xuồng nhỏ rất mệt và nguy hiểm, nhất là ở khúc quanh có xoáy.
Với cây ven sông như bần, dừa nước, con nước là nhịp sống: ngập rồi cạn hai lần mỗi ngày. Đó là lý do chúng mọc được ở mép bùn mà nhiều cây khác chịu không nổi.
An toàn khi ra sông theo con nước
Mặc áo phao khi xuống ghe, xuồng. Kể cả người bơi giỏi. Nước sông đục, dòng chảy mạnh lúc ròng, chuột rút giữa sông là chuyện có thật.
Không cho trẻ ra mép sông một mình. Nước lớn làm mép sông ngập sát bậc, trẻ trượt chân rất nhanh.
Tránh xuống bãi bùn khi nước sắp lên. Bùn lún, nước dâng nhanh hơn tốc độ rút chân ra.
Đi xuồng nhỏ nên xuôi theo nước. Tính giờ đi và về theo chiều nước, tránh phải chèo ngược con nước ròng mạnh.
Tránh khúc quanh có xoáy. Bờ lõm của khúc quanh nước sâu, xoáy mạnh. Người địa phương thường tránh tắm, bơi ở những chỗ này.
Chú ý sóng tàu lớn. Xà lan, tàu chạy qua tạo sóng đủ lật xuồng nhỏ. Quay mũi xuồng vào sóng, giữ thăng bằng.
Không lội qua đường ngập không thấy mặt đường. Mặt đường có thể sụt, nắp cống có thể mở dưới nước.
Báo người nhà khi ra sông. Nói đi đâu, khoảng mấy giờ về. Mất liên lạc thì người nhà biết mà tìm.
Câu hỏi thường gặp
Sông Sài Gòn mỗi ngày lên xuống mấy lần?
Thường có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng mỗi ngày đêm, hai lần lên không cao bằng nhau. Giờ nước trễ dần mỗi ngày nên phải xem lịch triều từng hôm.
Triều cường ở TP.HCM thường vào tháng mấy?
Các đỉnh triều cao nhất năm thường rơi vào những tháng cuối năm dương lịch, vào dịp con nước rong sau mùng 1 và rằm âm lịch. Ngày giờ cụ thể theo dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn.
Làm sao biết nước sông đang lên hay xuống?
Nhìn hướng lục bình, rác trôi: trôi ngược lên là nước lớn, trôi xuôi là nước ròng. Bậc đá ướt dần và bãi bùn thu hẹp cũng là dấu nước đang lên.
Nước kém là gì?
Là những ngày quanh mùng 7, mùng 8 và 22, 23 âm lịch, khi nước lên xuống ít, dòng chảy yếu. Người đánh bắt thường nói những ngày này nước lừ đừ, ít cá.
Có nên đi xuồng trên sông Sài Gòn lúc nước ròng?
Xuồng nhỏ đi ngược nước ròng rất nặng và dễ mất kiểm soát ở khúc quanh. Nếu đi, chọn đi xuôi nước, mặc áo phao, và đi cùng người quen sông.
Mưa lớn có làm nước sông Sài Gòn lên cao hơn dự báo không?
Có, khi mưa lớn trùng giờ triều lên, nước thoát chậm và ngập sâu hơn. Nước từ thượng nguồn đổ về cũng làm mực nước cao hơn mức triều dự báo.
