Muốn làm hẳn một bộ tư liệu ký ức cho xóm ở bán đảo Thanh Đa, cần năm phần: một nhóm nòng cốt nhỏ cam kết lâu dài, sự đồng ý rõ ràng của từng người kể, cách thu ghi âm, ảnh, hiện vật kèm ghi chú đầy đủ, nơi lưu trữ có nhiều bản, và một cách chia sẻ lại cho chính xóm trước khi đưa ra ngoài. Thiếu phần nào, dự án thường dừng ở một ổ cứng không ai mở.
Việc ghi chuyện ông bà trong một nhà đã có hướng dẫn riêng trong bài cách ghi lại ký ức ông bà ở bán đảo. Bài này đi xa hơn: khi một nhóm người muốn thu chuyện của cả hẻm, cả cư xá, có người lạ kể cho người lạ nghe, có tư liệu đi ra ngoài phạm vi gia đình. Lúc đó câu hỏi không còn là "ghi thế nào" mà là "làm sao cho đúng, cho bền, cho người kể yên tâm".
Bán đảo đang đổi nhanh. Người từng làm ruộng, chèo ghe, người dọn vào cư xá những năm đầu phần lớn đã già. Một dự án nhỏ làm tử tế trong một hai năm có thể giữ được phần mà không sách nào ghi.
Dự án ký ức cộng đồng khác ghi chuyện trong nhà ở chỗ nào
Trong nhà, người kể là ông bà mình, người nghe là con cháu, ranh giới ai được nghe gì gần như tự nhiên. Khi làm cho cả xóm, người kể là hàng xóm, người hỏi có khi là sinh viên ở nơi khác tới, và sản phẩm có thể được xem bởi người lạ. Mọi thứ cần nói rõ thành lời.
Chuyện của xóm cũng đan vào nhau. Một người kể chuyện nhà mình thì tất yếu nhắc tới nhà bên: ai bán đất cho ai, ai giúp ai khi nước lên, ai cãi nhau với ai. Ghi lại thì dễ, nhưng đưa ra ngoài thì có thể làm tổn thương người không có mặt trong buổi kể.
Quy mô cũng khác. Mười buổi ghi âm, vài trăm tấm ảnh, chục món hiện vật là đủ để lạc nếu không có cách đặt tên và ghi chú ngay từ đầu. Nhiều nhóm hăng hái tháng đầu, đến tháng thứ sáu không còn ai biết tệp nào là của ai.
Và có một trách nhiệm dài hạn. Người kể trao chuyện đời mình với kỳ vọng nó được giữ. Nếu nhóm tan, tư liệu nằm trong máy một người rồi mất, đó là thất hứa với cả xóm. Nên trước khi bắt đầu, hãy nghĩ luôn chuyện tư liệu sẽ ở đâu sau mười năm.
Bắt đầu: lập nhóm và chốt phạm vi
Làm nhỏ mà xong vẫn hơn làm lớn mà bỏ dở. Mấy bước đầu này quyết định dự án có sống qua năm đầu hay không.
- Gom ba đến sáu người nòng cốt. Nên có ít nhất một người ở bán đảo lâu năm, được xóm tin, và một người quen việc máy tính, sắp xếp tệp. Người nhiệt tình nhưng sắp chuyển đi thì mời làm cộng tác, đừng giao giữ tư liệu.
- Chọn phạm vi hẹp. Một con hẻm, một block cư xá, một nghề, hay một chủ đề như "những mùa nước lớn". Phạm vi hẹp làm được kỹ, sau mở rộng dần.
- Viết một trang giới thiệu. Nhóm là ai, làm gì, tư liệu sẽ lưu ở đâu, ai được xem, liên lạc ai khi muốn rút lại. Trang này đưa cho từng người kể trước buổi đầu.
- Báo khu phố hoặc ban quản trị. Không phải để xin phép mọi chuyện, mà để người trong xóm biết đây là việc có danh tính, không phải người lạ đi dò hỏi. Nếu định tổ chức buổi tụ họp đông người ở không gian chung thì hỏi rõ thủ tục.
- Thống nhất cách đặt tên tệp và sổ ghi chú. Một quy ước chung trước khi có tệp đầu tiên, ví dụ ngày, mã người kể, loại tư liệu, số thứ tự.
- Chọn nơi lưu chung ngay từ đầu. Một thư mục đám mây của nhóm cộng với ổ cứng rời, không để tư liệu nằm rải rác trong điện thoại từng người.
- Hẹn nhịp làm việc. Một buổi ghi mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần, đều đặn còn hơn dồn dập rồi bỏ.
Một nhóm sinh viên làm tư liệu cho một block cư xá có thể bắt đầu bằng đúng một câu hỏi: "Gia đình cô chú dọn về đây năm nào, vì sao?". Hỏi câu đó với hai chục hộ là đã có một bản đồ di cư nhỏ của cả block.
Sự đồng ý của người kể: phần không được làm qua loa
Đồng ý không phải là một cái gật đầu lúc bắt đầu buổi ghi. Người kể cần biết ba điều: chuyện của họ được dùng vào việc gì, ai được xem, và họ có quyền rút lại. Nói bằng lời dễ hiểu, không đưa giấy tờ dài dòng làm người già e ngại.
Cách nhiều nhóm làm là chia mức đồng ý: chỉ lưu trong nhóm, được dùng trong buổi trưng bày ở xóm, được đăng lên mạng. Người kể chọn mức cho từng phần, có khi cho phép đăng phần kể về nghề nhưng giữ riêng phần kể về gia đình. Ghi lại lựa chọn đó bằng một tờ đơn ngắn có chữ ký, hoặc bằng chính câu nói trong bản ghi âm.
Với người lớn tuổi trí nhớ đã yếu, nên có mặt người thân trong lúc hỏi ý. Với ảnh có mặt người khác, nhất là người còn sống, cần cân nhắc thêm trước khi đưa ra ngoài. Với trẻ em trong ảnh, hỏi ý cha mẹ.
Câu khó nhất là khi người kể muốn rút lại sau khi đã đăng. Nhóm nên đồng ý ngay và gỡ xuống, không tranh cãi. Giữ được lòng tin của một người kể quý hơn giữ được một bài đăng. Những vấn đề về quyền tác giả, quyền hình ảnh khi xuất bản rộng hơn, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Các loại tư liệu: thu thế nào, lưu thế nào
Mỗi loại tư liệu có cách thu và rủi ro riêng. Bảng dưới đây là khung để nhóm chia việc.
| Loại tư liệu | Cách thu | Cách lưu | Rủi ro hay gặp |
|---|---|---|---|
| Ghi âm chuyện kể | Điện thoại hoặc máy ghi âm, chỗ yên, có câu định danh đầu tệp | Tệp gốc không sửa, thêm bản chép chữ, ba bản ở ba nơi | Tạp âm quạt, xe; quên ghi ai kể |
| Ảnh gia đình cũ | Chụp hoặc quét tại nhà, trả ngay bản gốc | Tệp ảnh kèm ghi chú ai, ở đâu, năm nào | Mượn bản gốc mang đi rồi thất lạc |
| Ảnh chụp hiện tại | Chụp cùng góc với ảnh cũ để so sánh trước và sau | Ghép đôi tệp cũ và mới, ghi ngày chụp | Chụp mặt người lạ không xin phép |
| Hiện vật | Chụp nhiều góc, đo kích thước, ghi tên gọi theo người dùng | Hiện vật ở lại nhà chủ, nhóm giữ ảnh và mô tả | Nhận giữ hiện vật mà không có chỗ cất |
| Giấy tờ cũ | Chụp lại, che phần thông tin cá nhân khi chia sẻ | Bản chụp riêng, không công khai bản đủ | Lộ thông tin đất đai, nhân thân |
| Bản đồ ký ức | Người kể chỉ trên giấy trắng: nhà ai, bến nào, ruộng ở đâu | Chụp lại bản vẽ, ghi người vẽ và ngày | Nhầm với bản đồ chính thức |
| Video | Quay ngắn, sau khi người kể đã quen ghi âm | Tệp gốc dung lượng lớn, cần ổ cứng riêng | Người kể nói gượng trước ống kính |
Về cách giữ ảnh giấy khỏi hư trong lúc chờ số hoá, có hướng dẫn chi tiết ở bài giữ ảnh cũ gia đình ở nhà ven sông. Nguyên tắc chung của nhóm: bản gốc thuộc về gia đình, nhóm chỉ giữ bản sao.
Những chủ đề nên thu trước ở bán đảo
Những đợt người tới ở. Ai về bán đảo lúc nào, từ đâu, vì sao. Đây là xương sống cho mọi câu chuyện khác.
Nghề sống nhờ đất và nước. Ruộng, rau, ao cá, lưới, ghe. Người còn nhớ rõ không còn nhiều; xem thêm bài về nghề cũ gắn với đất bãi Thanh Đa để có sẵn câu hỏi.
Những mùa nước lớn. Năm nào nước lên cao, xóm làm gì. Chuyện này vừa là ký ức vừa là kinh nghiệm sống còn dùng được.
Đời sống ở cư xá những năm đầu. Dọn vào thế nào, sinh hoạt chung ra sao, cầu thang, sân chung, giếng nước, chợ tạm.
Đường ra vào bán đảo. Đi bằng gì, qua kênh chỗ nào, cầu Kinh thay đổi ra sao trong trí nhớ người đi.
Đám tiệc và lễ của xóm. Cách cả xóm góp tay vào một đám cưới, đám giỗ, Tết, Trung thu.
Những người được cả xóm nhớ. Bà đỡ, thầy thuốc nam, người chèo ghe đưa người bệnh, cô giáo dạy chữ cho trẻ trong xóm.
Món ăn. Bữa cơm thường ngày và món ngày lễ. Đây là chủ đề người kể nào cũng có chuyện.
Những chỗ đã mất. Bến, chợ, gốc cây, căn nhà lá. Ghi tên gọi và mô tả trước khi không còn ai nhớ.
Ví dụ một dự án nhỏ làm trong một năm
Hình dung một nhóm năm người, hai sinh viên, một cô giáo về hưu ở cư xá, một chú từng chèo ghe, một người làm văn phòng giỏi sắp xếp tệp. Họ chọn chủ đề "những mùa nước lớn ở một dãy nhà ven kênh". Tháng đầu, cô giáo đi từng nhà giới thiệu, đưa tờ giới thiệu, hẹn lịch.
Ba tháng tiếp theo, mỗi tuần một buổi ghi âm, mỗi buổi chừng một tiếng. Sau mỗi buổi, người phụ trách tệp đặt tên, sao lưu, ghi sổ trong vòng hai ngày. Hai sinh viên chụp ảnh hiện tại ở đúng những chỗ người kể nhắc tới, cùng góc với ảnh cũ mà gia đình cho mượn chụp lại.
Tới tháng thứ sáu, nhóm có khoảng hai chục bản ghi, vài trăm tấm ảnh. Họ chép chữ dần, đánh dấu những đoạn người kể đồng ý chia sẻ. Có hai gia đình xin rút một phần về chuyện đất đai, nhóm gỡ khỏi bản chia sẻ ngay.
Cuối năm, họ làm một buổi xem ảnh ở sân chung, in những tấm ảnh cũ và mới cạnh nhau, mở vài đoạn ghi âm ngắn. Người già đứng xem rồi kể thêm, nhóm ghi tiếp. Bản sao đầy đủ được trao cho từng gia đình, một bản gửi nơi lưu trữ địa phương nhận giữ. Đó là một dự án thành công, dù không có gì đăng báo.
Lưu trữ cho bền: quy trình sau mỗi buổi ghi
Phần lưu trữ chán nhất nhưng là phần quyết định tư liệu có sống qua mười năm hay không.
- Chép tệp khỏi điện thoại ngay trong ngày. Điện thoại bị mất, bị rơi nước là chuyện thường ở vùng ven sông.
- Đặt tên theo quy ước chung. Ngày, mã người kể, loại, số thứ tự. Không để tên mặc định của máy.
- Ghi vào sổ tổng. Một bảng tính chung: mã tệp, người kể, người hỏi, ngày, nơi, mức đồng ý, ghi chú nội dung.
- Sao ra ít nhất ba bản. Thư mục đám mây của nhóm, ổ cứng rời giữ ở nhà một thành viên, ổ cứng thứ hai ở nhà thành viên khác.
- Không sửa tệp gốc. Cắt, lọc tiếng, chỉnh màu thì làm trên bản sao, tệp gốc giữ nguyên.
- Kiểm định kỳ. Mỗi vài tháng mở thử vài tệp ngẫu nhiên xem còn đọc được, ổ cứng còn chạy.
- Bàn giao khi có người rời nhóm. Người giữ tư liệu chuyển đi thì bàn giao đủ, có biên bản ngắn, đổi mật khẩu thư mục chung.
Chia sẻ lại cho xóm trước, cho ngoài sau
Buổi xem ảnh ở sân chung hoặc nhà sinh hoạt khu phố. Người được kể chuyện là người xem đầu tiên. Đây cũng là dịp thu thêm chuyện.
Bản sao cho từng gia đình. Một ổ nhớ hoặc đường dẫn riêng gồm đúng phần của nhà họ.
In một cuốn sổ nhỏ. Ảnh cũ, ảnh mới, vài đoạn chép lời kể. In ít, tặng người kể trước.
Đăng có chọn lọc lên mạng. Chỉ phần đã được đồng ý mức công khai, không kèm địa chỉ cụ thể của người già sống một mình.
Gửi bản sao cho nơi lưu trữ địa phương. Hỏi thư viện, nhà văn hoá, trường học hoặc phường xem họ có nhận lưu tư liệu cộng đồng không và theo điều kiện nào.
Ghi tên người kể đúng cách. Theo cách họ muốn được gọi, có người muốn tên thật, có người chỉ muốn tên gọi trong xóm.
Không biến chuyện đời người thành câu khách. Tiêu đề giật gân về chuyện đau, chuyện mâu thuẫn trong xóm là cách nhanh nhất làm mất lòng tin cả xóm.
Sai lầm thường gặp khiến dự án ký ức chết yểu
Ôm phạm vi quá rộng. Muốn ghi "lịch sử cả bán đảo" rồi không xong được một con hẻm.
Mượn ảnh gốc mang về nhà. Một lần thất lạc là mất lòng tin vĩnh viễn. Chụp tại chỗ, trả ngay.
Không ghi chú ngay. Ba tháng sau không ai nhớ tấm ảnh là của nhà nào.
Tư liệu nằm trong máy một người. Người đó bận, đổi việc, dọn đi, tư liệu đi theo.
Đăng trước, hỏi sau. Đăng đoạn ghi âm khi chưa hỏi lại người kể là lỗi khó sửa nhất.
Sửa lời người kể cho "đúng". Ký ức có giá trị chính vì là lời người kể; đính chính thì ghi chú bên cạnh.
Biến dự án thành chuyện quy hoạch, đền bù. Người kể sẽ dè dặt nếu cảm thấy lời mình bị dùng vào tranh chấp. Giữ dự án ở phạm vi ký ức.
Bỏ quên người trẻ trong xóm. Con cháu của chính người kể là người giữ tư liệu lâu nhất, mời họ tham gia.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan có thẩm quyền
Khi định xuất bản sách, làm phim, triển lãm rộng. Hỏi người có chuyên môn pháp lý về quyền tác giả, quyền hình ảnh, mẫu đơn đồng ý phù hợp.
Khi tư liệu chạm tới đất đai, tranh chấp. Không tự diễn giải; nếu người kể cần giải quyết chuyện pháp lý, hướng họ tới luật sư hoặc cơ quan đất đai.
Khi nhận hiện vật quý hoặc tài liệu cổ. Hỏi bảo tàng, thư viện hoặc người làm lưu trữ chuyên nghiệp về cách bảo quản.
Khi tổ chức sự kiện đông người ở không gian chung. Hỏi ban quản trị, ban điều hành khu phố, phường về thủ tục và an toàn.
Khi ảnh, phim hư nặng. Đưa tới người phục chế có chuyên môn, đừng tự xử lý bằng hoá chất.
Khi người kể là người già trí nhớ suy giảm. Hỏi ý gia đình, và nếu cần, ý kiến bác sĩ của họ về việc kể chuyện có làm họ mệt hay xáo trộn không.
Khi muốn trao tư liệu cho nơi lưu trữ công. Hỏi rõ điều kiện tiếp nhận, quyền sử dụng, ai được tiếp cận sau này.
Câu hỏi thường gặp
Làm dự án ký ức cộng đồng có cần giấy phép không?
Việc ghi chuyện trong xóm với sự đồng ý của người kể thường không cần giấy phép riêng. Khi tổ chức sự kiện đông người, xuất bản hay trưng bày rộng thì nên hỏi phường và người có chuyên môn pháp lý về thủ tục cụ thể.
Không có kinh phí thì làm được không?
Được. Điện thoại, một ổ cứng rời và một thư mục đám mây là đủ cho phần lớn dự án nhỏ. Chi phí đáng kể nhất thường là in ảnh cho buổi trưng bày, có thể làm nhỏ hoặc xin xóm góp.
Người kể đổi ý muốn xoá phần đã ghi thì sao?
Tôn trọng ngay. Gỡ khỏi mọi bản chia sẻ và hỏi họ muốn nhóm xoá hẳn hay chỉ giữ riêng cho gia đình. Ghi lại quyết định đó trong sổ tổng.
Nên lưu tư liệu ở đâu để không mất khi nhóm tan?
Giữ ba bản ở ba nơi trong lúc làm, trao bản sao cho từng gia đình, và tìm một nơi lưu trữ địa phương nhận giữ lâu dài. Có người kế thừa rõ ràng trước khi nhóm giải tán.
Học sinh, sinh viên có thể tham gia không?
Rất nên, vì các em nhanh với máy móc và người già thường thích kể cho người trẻ. Cần một người lớn trong nhóm đi cùng ở những buổi đầu và hướng dẫn kỹ về cách hỏi, cách xin đồng ý.
Có nên trả tiền cho người kể chuyện?
Thường các dự án cộng đồng không trả tiền, nhưng có quà cảm ơn và trao lại bản sao tư liệu. Điều người kể quý nhất là thấy chuyện mình được giữ và được con cháu xem.
