Lịch triều cường cho biết ngày nào, khoảng giờ nào nước sông Sài Gòn lên đỉnh và đỉnh đó cao bao nhiêu tại một trạm đo cố định. Nó không cho biết nước trước cửa nhà mình sâu bao nhiêu. Muốn biến bản tin thành thứ dùng được, người ở bán đảo Thanh Đa phải tự ghi lại vài đợt: con số dự báo bao nhiêu thì hẻm mình bắt đầu có nước, bao nhiêu thì nước tràn bậc cửa.
Ở bán đảo lâu năm, nhiều nhà không cần đọc bản tin vẫn biết mùa nước: thấy trăng tròn, thấy gió chướng thổi là dọn đồ lên cao. Cách đó vẫn có giá trị, nhưng hay sai vào những năm thượng nguồn xả nước hay mưa trái mùa. Bài này nói cách đọc bản tin cho chắc, và cách ghép nó với kinh nghiệm của chính nhà mình.
Triều cường ở bán đảo Thanh Đa lên theo nhịp nào?
Sông Sài Gòn chịu ảnh hưởng thuỷ triều từ biển Đông, mỗi ngày có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, thường một lần lớn cao hơn hẳn lần kia. Trong một tháng âm lịch có hai đợt triều cường, xoay quanh ngày rằm và ngày mùng một. Đỉnh thường không rơi đúng ngày trăng tròn mà trễ hơn một vài ngày, nên ai chỉ canh đúng ngày rằm hay bị bất ngờ hôm mười bảy, mười tám.
Trong năm, những đợt cao nhất thường dồn vào các tháng cuối năm dương lịch, khi gió chướng thổi từ biển vào và đẩy nước sông dâng thêm. Đầu năm vẫn còn vài đợt cao, rồi nước dịu dần vào mùa khô. Mùa mưa thì đỉnh triều có thể không cao bằng, nhưng nếu một trận mưa lớn trùng lúc nước lớn thì cống không thoát được, đường vẫn ngập như thường.
Thanh Đa nằm gọn trong khúc quanh của sông Sài Gòn và con kênh Thanh Đa, nên nước có thể vào từ nhiều phía: từ bờ sông chưa có kè, từ miệng cống thoát ra kênh, từ những đoạn đường thấp hơn mặt nước lúc đỉnh triều. Cùng một con nước, có hẻm khô ráo, có hẻm cách đó vài trăm mét đã lội tới mắt cá. Đó là lý do con số chung của thành phố không đủ dùng cho từng nhà.
Ngoài thuỷ triều còn hai thứ đẩy nước lên mà bản tin chỉ nhắc khi có: lượng nước xả từ các hồ chứa phía thượng nguồn và gió mạnh kéo dài. Gặp những ngày có thông báo xả nước, nên coi mức dự báo như mức tối thiểu và chuẩn bị cao hơn một nấc.
Bản tin triều cường ghi những gì và đọc thế nào?
Tên trạm đo. Bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn nêu mực nước tại các trạm cố định trên sông, trong đó có trạm trên sông Sài Gòn mà người ở Bình Thạnh hay theo dõi. Con số là độ cao mặt nước so với một mốc chuẩn của trạm, không phải độ sâu nước ngoài đường.
Ngày đỉnh triều. Thường bản tin báo trước một đợt kéo dài vài ngày, có ngày cao nhất. Ghi cả đợt vào lịch, đừng chỉ ghi ngày cao nhất, vì những ngày trước và sau đỉnh vẫn đủ làm ngập chỗ thấp.
Khung giờ nước lớn. Đỉnh triều mùa cuối năm hay rơi vào chiều tối, trùng giờ tan tầm. Đây là lúc dễ kẹt xe giữa đường ngập nhất, nên giờ đỉnh triều quan trọng không kém con số.
Mức báo động. Có ba mức báo động tăng dần. Mức báo động là ngưỡng chung để chính quyền chuẩn bị, không phải lời hứa rằng dưới mức đó thì nhà mình an toàn.
So với cùng kỳ. Bản tin hay so với cùng kỳ năm trước hoặc với đỉnh lịch sử. Thông tin này giúp đoán mức độ, nhưng nhà mình có nâng nền hay đường có sửa thì so sánh cũ đã lệch.
Lời dặn kèm theo. Những câu như đề phòng ngập vùng trũng ven sông, khu vực ngoài đê bao nghe chung chung nhưng bán đảo Thanh Đa thuộc đúng nhóm đó. Đọc thấy là coi như đang nói với mình.
Nguồn tin. Chỉ tin bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn hoặc thông báo của phường. Ảnh chụp lịch triều chuyền tay trên mạng xã hội hay sai năm, sai tháng, có khi là lịch của năm trước.
Ngày cập nhật. Dự báo dài hạn được chỉnh lại khi gần tới đợt. Con số đọc từ đầu tháng có thể khác con số ra trước một hai ngày, nên xem lại bản mới nhất.
Cách tự quy đổi con số dự báo ra mức nước trước cửa nhà
Việc này mất một mùa, nhưng làm một lần là dùng được nhiều năm, miễn là đường và nền nhà không đổi.
- Chọn một mốc cố định. Bậc cửa, chân cột điện đầu hẻm hoặc một viên gạch ở chân tường. Mốc phải không bị sửa, không bị lát lại.
- Đánh dấu thang đo. Dùng sơn hoặc băng keo chịu nước kẻ vạch mỗi vài phân trên mốc, đủ để nhìn từ xa.
- Ghi lúc nước lên đỉnh. Mỗi lần có triều cường, chụp ảnh mốc lúc nước cao nhất, ghi ngày giờ.
- Ghép với con số của trạm. Tra bản tin thực đo hôm đó, ghi cạnh ảnh. Sau năm sáu lần sẽ thấy quy luật: trạm báo bao nhiêu thì nước tới vạch nào.
- Đánh dấu những lần lệch. Hôm nào có mưa lớn hay cống tắc thì ghi riêng, đừng gộp vào quy luật chung, vì đó là ngập do mưa và cống chứ không do triều.
- Chia sẻ với hàng xóm. Một nhóm nhắn tin trong hẻm với bảng quy đổi chung giúp cả xóm dọn đồ cùng lúc, nhất là nhà có người già ở một mình.
Nhiều nhà ở Thanh Đa đã có bảng kiểu này mà không gọi tên, ví dụ "trạm báo cao là nước tới bậc thứ hai". Ghi ra giấy, dán sau cửa, để người thuê nhà hay con cháu về ở cũng đọc được.
Vì sao cùng một con nước mà mỗi năm ngập một khác?
Người lâu năm hay nói "năm nay nước lớn hơn năm ngoái" dù bản tin báo đỉnh tương đương. Có vài lý do rất cụ thể. Đường được nâng cao thì nước dồn vào hẻm hai bên; hẻm được đổ bê tông lại thì nhà nào không nâng nền liền thành chỗ trũng. Một công trình mới lấp mặt bằng bên cạnh cũng làm nước tìm đường khác.
Cống là lý do thứ hai. Cống thoát ra kênh, ra sông mà không có van ngăn triều thì lúc nước lớn, nước sông theo cống chảy ngược lên đường. Nắp cống bị rác chặn thì nước mưa không xuống được. Hai chuyện này đều nằm ngoài bản tin, nhưng quyết định trước cửa nhà ngập hay khô.
Lý do thứ ba là bờ sông. Những đoạn bờ chưa có kè hoặc kè đã xuống cấp có thể cho nước tràn vào sớm hơn. Ngược lại, khi một đoạn kè mới hoàn thành, chỗ đó khô hơn nhưng nước có thể dồn sang chỗ khác chưa làm.
Vì vậy bảng quy đổi tự ghi cần được xem lại mỗi khi đường, cống hay bờ quanh nhà có thay đổi. Một năm sửa đường mà vẫn dùng bảng cũ là cách nhanh nhất để để đồ dưới thấp đúng hôm nước lên.
Mùa nào để ý chuyện gì?
Bảng dưới là nhịp chung người ở ven sông Sài Gòn hay theo, dùng để lên kế hoạch, không thay cho bản tin từng đợt.
| Giai đoạn | Nước thường thế nào | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa sang các tháng cuối năm | Các đợt đỉnh cao nhất, hay rơi vào chiều tối | Theo dõi từng đợt, dọn đồ lên cao, tránh về nhà đúng giờ đỉnh |
| Đầu năm, quanh Tết | Vẫn còn vài đợt cao | Đừng chủ quan vì đã qua cao điểm, nhất là khi sắm đồ Tết để dưới đất |
| Mùa khô | Đỉnh thấp hơn, ít ngập do triều | Thời điểm tốt để sửa nền, thông cống, làm phai chắn cửa |
| Đầu mùa mưa | Mưa lớn bất chợt, ngập do mưa và cống | Kiểm miệng cống trước nhà, dọn rác, xem lại thoát sàn |
Thời điểm "nước dịu" là lúc nên làm những việc tốn công. Đợi tới mùa triều mới gọi thợ thì thợ kín lịch, vật tư cũng khan.
Những cách đoán triều dễ sai
Chỉ nhìn trăng. Đỉnh triều trễ hơn trăng tròn một vài ngày, nên dọn đồ đúng ngày rằm rồi bê xuống là vừa kịp bị ngập hôm sau.
Tin lịch năm ngoái. Ngày âm lịch lặp lại nhưng giờ và độ cao thì không. Lịch triều chụp lại từ năm trước là thứ hay được chia sẻ nhất mà cũng sai nhất.
Coi mức báo động là ranh an toàn. Dưới mức báo động I vẫn có hẻm ngập. Mức báo động là ngưỡng chung của cả vùng, không riêng con hẻm nào.
Quên giờ. Biết hôm nay triều cường mà không biết mấy giờ thì vẫn có thể đậu xe ngoài đường đúng lúc nước lên.
Không tính mưa. Một trận mưa lớn lúc nước sông đang cao có thể làm ngập sâu hơn mọi con số dự báo, vì nước mưa không còn đường thoát.
Không tính thông báo xả hồ. Khi hồ chứa thượng nguồn xả nước, mực nước hạ lưu có thể cao hơn dự báo triều thuần tuý.
Nghe một người trong xóm. Mỗi nhà một cao độ. Nhà đầu hẻm khô không có nghĩa nhà cuối hẻm khô.
Tưởng nước ròng là xong. Nước rút trên đường nhanh nhưng trong cống, dưới gầm tủ, trong ổ điện thấp thì còn ẩm lâu. Đừng cắm điện lại ngay.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Thanh Đa thường lên vào giờ nào?
Mỗi đợt mỗi khác, nhưng vào mùa triều cường cuối năm đỉnh hay rơi vào chiều tối. Xem khung giờ trong bản tin từng đợt, và tính thêm thời gian nước đi vào hẻm sau khi sông đã lên.
Xem lịch triều cường chính thức ở đâu?
Bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và các thông báo của phường là nguồn nên tin. Báo chí thường đăng lại, nhưng nên xem ngày đăng để khỏi dùng nhầm tin cũ.
Một tháng có mấy đợt triều cường?
Thường có hai đợt, quanh ngày rằm và ngày mùng một âm lịch. Mỗi đợt kéo dài vài ngày, đỉnh thường trễ hơn ngày trăng tròn hoặc trăng non một chút.
Dưới mức báo động I thì nhà có bị ngập không?
Có thể có. Mức báo động là ngưỡng chung đo tại trạm, còn nhà ở chỗ trũng, gần cống hoặc gần bờ chưa kè có thể ngập trước khi trạm chạm mức đó.
Làm sao biết hẻm nhà mình ngập ở mức nào?
Chọn một mốc cố định, kẻ vạch, chụp ảnh mỗi lần nước lên đỉnh rồi ghép với số đo của trạm hôm đó. Sau vài đợt sẽ có bảng quy đổi riêng cho nhà mình.
Gió chướng có làm triều cường cao hơn không?
Có. Gió mạnh thổi từ biển vào kéo dài nhiều ngày đẩy nước sông dâng thêm, nên những đợt có gió chướng thường cao hơn dự báo thuần thuỷ triều.
