Đất ở bán đảo Thanh Đa phần lớn là đất phù sa do sông bồi lắng qua thời gian dài, nhiều chỗ mềm, ngậm nước, có nơi nhiễm phèn. Hệ quả rất đời thường: nền nhà, sân, đường hẻm dễ lún; đất vườn dễ úng khi mưa và triều cường; còn muốn trồng cây thì phải chọn loại chịu ẩm, lên liếp cao và cải tạo đất trước.
Người ở bán đảo lâu năm nói vui rằng đất ở đây "biết thở": mùa mưa phồng, mùa khô nứt, vài năm lại phải nâng nền một lần. Hiểu đất mình đang đứng là việc nên làm trước khi xây, sửa hay trồng bất cứ thứ gì. Bài này giải thích ở mức người dân cần biết, không thay cho khảo sát địa chất chuyên môn.
Bãi bồi hình thành ra sao?
Sông Sài Gòn mang theo phù sa, những hạt đất sét, bùn, cát mịn lơ lửng trong nước. Ở khúc quanh như đoạn ôm bán đảo, phía bờ lồi nước chảy chậm, phù sa lắng xuống từng lớp mỏng sau mỗi con nước. Năm này qua năm khác, lớp bùn dày dần, cây ngập nước như bần, dừa nước mọc lên, rễ giữ bùn lại, bãi bồi nhô cao dần.
Phía bờ lõm thì ngược lại: nước chảy mạnh, khoét vào bờ, gây sạt lở. Một khúc sông cong vì thế vừa có chỗ bồi vừa có chỗ lở. Người sống ven sông nhiều đời biết rõ đoạn nào đất nở ra, đoạn nào đất mất đi.
Đất phù sa mới bồi rất giàu dinh dưỡng nhưng mềm và chứa nhiều nước. Khi bị san lấp làm nền nhà, đường, lớp đất yếu bên dưới tiếp tục nén lại theo thời gian dưới sức nặng công trình. Đó là nguồn gốc của chuyện lún mà nhiều nhà ở bán đảo gặp.
Một số vùng đất thấp ven sông ở Nam Bộ còn có lớp đất phèn bên dưới. Khi đất phèn bị đào lên, phơi ra không khí, nó sinh axit, nước trong ao, mương có màu vàng gỉ, vị chua. Không phải chỗ nào ở bán đảo cũng phèn, nhưng gặp dấu hiệu thì nên biết.
Nhận biết đất mình đang ở thuộc loại nào
Đất mềm, dẻo, dính tay khi ướt. Đất sét phù sa. Giữ nước tốt, giàu dinh dưỡng nhưng dễ úng, dễ nứt nẻ khi khô.
Nước đọng có váng vàng gỉ hoặc ánh dầu. Dấu hiệu thường gặp của đất phèn. Váng ánh dầu do sắt, chạm vào thì vỡ thành mảng, khác váng dầu thật.
Đất có mùi trứng thối khi đào sâu. Đất yếm khí, nhiều chất hữu cơ phân huỷ, thường gặp ở chỗ trũng ngập lâu.
Cây trồng vàng lá, còi cọc dù tưới đủ. Có thể do đất chua, phèn hoặc úng rễ. Thử đất trước khi bón phân thêm.
Nền sân, nền nhà lún không đều, nứt chân tường. Dấu hiệu đất nền yếu đang nén. Cần kỹ sư xem, không tự kết luận.
Đất pha cát, rời, thoát nước nhanh. Thường là đất san lấp mang từ nơi khác tới. Trồng cây cần bổ sung chất hữu cơ.
Có thể thử độ chua bằng giấy quỳ hoặc bộ thử đất. Bộ thử độ pH đất bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, dùng đơn giản, cho biết đất chua hay không.
Hỏi hàng xóm lâu năm. Người ở trước mình thường biết khu đất này từng là ao, mương, ruộng hay bãi bồi trước khi san lấp.
Trồng gì được trên đất phù sa, đất phèn nhẹ ven sông?
Chuối. Ưa ẩm, chịu được đất sét, mọc nhanh, là cây quen của vườn ven sông Nam Bộ. Không chịu ngập lâu nhiều ngày.
Rau muống, rau nhút, rau ngổ. Rau thuỷ sinh, bán thuỷ sinh hợp với chỗ đất ẩm, mương nước.
Môn nước, bạc hà (dọc mùng). Chịu ẩm tốt, trồng được ở mép mương, góc vườn trũng.
Sả, ngò om, rau thơm chịu ẩm. Trồng trên liếp cao một chút là sống khoẻ.
Cây ăn trái thì lên liếp. Nhiều loại cây ăn trái không chịu úng rễ. Người miền Tây đào mương, đắp liếp cao để trồng, nước thoát xuống mương.
Sen, súng trong lu, trong mương. Nhà có góc trũng hay đọng nước có thể biến thành chỗ trồng sen, súng thay vì cố lấp.
Tránh cây cần đất khô, thoát nước nhanh. Nhiều loại cây cảnh sa mạc, cây ưa cát sẽ thối rễ trên đất sét ẩm.
Cây bóng mát cần hỏi chuyên môn. Trồng cây lớn sát nhà trên nền đất yếu có thể ảnh hưởng móng. Hỏi người làm cây xanh hoặc kỹ sư trước khi trồng.
Cải tạo đất vườn nhỏ ở nhà ven sông
Với một mảnh vườn nhỏ, các bước dưới đây là cách làm phổ biến của người trồng rau, trồng cây quanh nhà.
- Thử độ chua. Lấy mẫu đất vài chỗ, thử bằng bộ thử pH. Biết đất chua tới đâu rồi mới cải tạo.
- Lên liếp hoặc làm bồn cao. Đắp đất cao hơn mặt nền để rễ không bị ngập khi mưa, khi triều lên.
- Trộn thêm chất hữu cơ. Phân chuồng hoai, phân trùn, xơ dừa, trấu hun giúp đất tơi, thoát nước hơn.
- Bón vôi nếu đất chua. Rải vôi theo hướng dẫn của người bán vật tư hoặc cán bộ nông nghiệp, không bón quá tay.
- Làm rãnh thoát nước. Nước có đường đi thì cây không úng. Rãnh nhỏ quanh luống là đủ.
- Che phủ mặt đất. Rơm, lá khô phủ lên giữ ẩm mùa khô, chống bắn đất mùa mưa.
- Theo dõi một mùa rồi mới mở rộng. Trồng thử vài loại, xem loại nào hợp đất mình rồi mới trồng nhiều.
Đất yếu và chuyện xây sửa nhà: khi nào cần kỹ sư?
Nhiều nhà ở bán đảo đã nâng nền vài lần để chống ngập. Mỗi lần nâng là thêm một lớp đất, gạch, bê tông đè lên nền đất yếu bên dưới. Nền càng nặng, đất càng nén, nhà càng có thể lún thêm. Vòng lặp này là thực tế của nhiều khu đất thấp ven sông.
Dấu hiệu cần mời kỹ sư kết cấu tới xem: vết nứt chân tường chạy xiên, cửa đi tự nhiên khó đóng, nền nhà nghiêng thấy rõ, nhà mình lún khác nhà bên cạnh. Đừng tự đổ thêm bê tông lấp nứt rồi coi như xong.
Trước khi xây mới hay nâng tầng, khảo sát địa chất là việc nên làm, dù tốn thêm tiền. Đất phù sa yếu thường cần giải pháp móng phù hợp, đó là việc của kỹ sư, không phải của thợ hồ quen tay.
Thông tin về cao độ nền, chỉ giới xây dựng, hành lang bảo vệ bờ sông tại khu đất cụ thể thì hỏi cơ quan quản lý xây dựng, đất đai ở địa phương. Quy hoạch bán đảo đã nhiều lần thay đổi, nên kiểm tra thông tin mới nhất qua kênh chính thức trước khi xây sửa lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đất ở Thanh Đa có phải đất phèn không?
Đất ở bán đảo phần lớn là đất phù sa ven sông, một số chỗ có thể có phèn, nhất là nơi từng là ruộng, mương trũng. Không phải chỗ nào cũng vậy, cách chắc nhất là thử độ chua của đất nhà mình.
Vì sao nhà ven sông hay bị lún?
Đất phù sa mềm, chứa nhiều nước, bị nén dần dưới sức nặng của nhà và các lớp nền đắp thêm. Mức độ lún tuỳ móng nhà và lớp đất bên dưới, cần kỹ sư đánh giá nếu thấy dấu hiệu bất thường.
Trồng rau ở đất phù sa ven sông có sạch không?
Đất phù sa giàu dinh dưỡng, nhưng nếu khu đất gần nguồn nước bẩn thì rau có thể bị ảnh hưởng. Nên tưới bằng nước sạch, trồng trong bồn đất đã cải tạo nếu không chắc chất lượng đất.
Đất phèn có trồng được cây không?
Được, nếu chọn cây chịu phèn, lên liếp, bón vôi và chất hữu cơ để cải tạo. Cán bộ nông nghiệp hoặc người bán vật tư nông nghiệp có kinh nghiệm có thể tư vấn liều lượng.
Bãi bồi ven sông có được rào lại làm vườn không?
Bãi bồi ven sông thường thuộc đất công, hành lang bảo vệ bờ sông. Rào lại, san lấp có thể vi phạm quy định; hỏi UBND phường hoặc cơ quan đất đai trước khi làm gì.
Nước giếng ở Thanh Đa có vàng, chua không?
Ở những vùng có đất phèn, nước ngầm tầng nông có thể có màu vàng, mùi tanh sắt. Nên dùng nước máy cho ăn uống; muốn dùng nước giếng thì nên xét nghiệm nước trước.
