Ở bán đảo Thanh Đa, người kiên nhẫn có thể ngắm cò, diệc, chim bói cá và nhiều loài chim nhỏ quen thuộc của đô thị. Giờ đẹp nhất là sáng sớm và lúc nước ròng, khi bãi bồi lộ ra và chim xuống kiếm ăn. Đứng xa, đi chậm, mặc màu trầm, dùng ống nhòm và không cho chim ăn là cách xem vừa thấy được nhiều, vừa không làm phiền chúng.
Không cần đi rừng mới ngắm được chim. Khúc sông quanh bán đảo, với những rặng bần, dừa nước, bãi bùn và cây xanh trong các con hẻm, là một vùng xanh hiếm hoi sát trung tâm thành phố. Bài này viết cho người mới: không cần biết tên khoa học, chỉ cần biết nhìn đâu, lúc nào, và cư xử thế nào cho phải với những vị khách có cánh.
Những loài chim hay gặp quanh bán đảo
Cò trắng. Dễ thấy nhất, thân trắng, cổ dài, chân dài, hay đứng im ở mép nước hoặc trên bãi bùn rình cá. Lúc chiều tà hay bay thành nhóm về chỗ ngủ.
Diệc. To hơn cò, màu xám hoặc nâu tuỳ loài, đứng rình mồi rất lâu không nhúc nhích. Thấy một "cây cọc" xám bên mép nước bỗng cử động là diệc.
Chim bói cá. Nhỏ, màu xanh lam óng, mỏ dài, hay đậu trên cành cây chìa ra sông hoặc dây điện, lao thẳng xuống nước bắt cá. Thoáng thấy một vệt xanh lướt sát mặt nước là bói cá.
Chim sẻ và chim nhỏ trong hẻm. Sẻ, chích choè, chào mào hay gặp trong các vườn nhà, tán cây ven đường. Sáng sớm tiếng hót rõ nhất.
Nhạn. Bay lượn nhanh sát mặt sông bắt côn trùng, nhất là trước cơn mưa.
Chim ở rặng cây ven bờ. Trong bụi dừa nước, bụi cây rậm đôi khi nghe tiếng bìm bịp, gà nước. Chúng nhút nhát, nghe tiếng nhiều hơn thấy hình.
Bồ câu, sáo. Quen với người, hay gặp ở khu dân cư, mái nhà, sân chung cư.
Loài lạ ghé qua. Mùa khô, đôi khi có chim di cư ghé lại bãi bồi. Thấy loài không biết tên thì chụp ảnh, hỏi các nhóm yêu chim, đừng đoán bừa.
Giờ nào, con nước nào ngắm chim đẹp nhất?
Sáng sớm, từ lúc trời vừa sáng tới khoảng hai tiếng sau, là khoảng chim hoạt động mạnh nhất. Trời mát, chim đói sau một đêm, đi kiếm ăn nhiều, tiếng hót cũng rộn nhất. Buổi chiều muộn trước khi trời tối là đợt thứ hai, lúc chim ăn nốt và bay về chỗ ngủ.
Với chim ăn cá, ăn sinh vật đáy như cò, diệc, con nước quan trọng không kém giờ trong ngày. Lúc nước ròng, bãi bồi lộ ra, cá con, tôm tép, cua còng bị kẹt lại ở các vũng nước nông, chim kéo xuống kiếm ăn. Lúc nước lớn ngập hết bãi, chim tản đi hoặc đậu trên cây chờ. Vì thế buổi sáng mà trùng lúc nước ròng là thời điểm vàng.
Giữa trưa nắng gắt, chim nghỉ trong tán cây, ít thấy. Ngày mưa nhỏ, chim vẫn ra; ngày giông lớn thì gần như không.
Theo mùa, mùa khô bãi bồi lộ rộng hơn, dễ quan sát hơn. Mùa mưa cây lá xum xuê, nước đục hơn, chim ăn cá có khi khó kiếm mồi, nhưng chim nhỏ trong tán cây lại sôi động vì nhiều côn trùng.
Đồ cần có và cách quan sát không làm phiền chim
Ống nhòm loại phổ thông. Ống nhòm độ phóng đại vừa phải, cầm nhẹ tay là đủ cho người mới. Đắt chưa chắc tốt hơn nếu nặng quá, cầm lâu mỏi tay.
Mặc màu trầm. Xanh rêu, nâu, xám. Áo đỏ, vàng chói làm chim cảnh giác từ xa.
Đi chậm, dừng lâu. Đứng yên một chỗ mười lăm phút thường thấy nhiều chim hơn đi dọc bờ cả tiếng.
Giữ khoảng cách. Chim ngừng ăn, ngóc đầu nhìn mình, đi lùi ra xa là dấu hiệu mình đã quá gần. Lùi lại.
Không cho chim ăn. Cho ăn làm chim quen người, lệ thuộc thức ăn thừa, dễ bị bắt và bệnh.
Không phát tiếng chim để dụ. Mở tiếng hót từ điện thoại làm chim tưởng có đối thủ, căng thẳng, bỏ tổ.
Không lại gần tổ. Thấy chim tha mồi về một chỗ liên tục là gần tổ. Đứng xa, không chụp đèn flash.
Ghi chép đơn giản. Ngày, giờ, con nước, loài thấy được. Sau vài tháng sẽ thấy quy luật của chính khúc sông nhà mình.
Chim ở bán đảo đang ít đi hay nhiều lên?
Không có số liệu đếm chim chính thức nào cho riêng bán đảo mà người viết biết được, nên không thể khẳng định. Người ở lâu năm thì phần lớn kể rằng chim ven sông ngày trước nhiều hơn, cò bay trắng cả một góc trời buổi chiều. Ký ức có thể phóng đại, nhưng lý do để chim ít đi thì có thật.
Bãi bồi bị san lấp, rặng bần, dừa nước bị chặt là mất chỗ kiếm ăn, chỗ đậu. Đèn chiếu sáng mạnh ban đêm làm rối nhịp sinh hoạt của nhiều loài. Bẫy chim, bắn chim, bắt chim non bán làm cảnh vẫn còn ở nhiều nơi trong thành phố. Nước sông ô nhiễm làm ít cá nhỏ, chim ăn cá cũng ít theo.
Ngược lại, những nơi giữ được mảng xanh, có công viên, cây lớn, ít người quấy rầy thì chim vẫn về. Chim không đòi hỏi nhiều: chỗ đậu, chỗ ăn, và yên tĩnh.
Thấy người bẫy chim, giăng lưới bắt chim ven sông thì có thể báo chính quyền phường. Tự mình thì đừng mua chim hoang dã bắt từ tự nhiên, kể cả với ý định phóng sinh, vì việc mua là thứ nuôi sống nghề bẫy.
Một buổi ngắm chim đầu tiên với trẻ con
Ngắm chim là hoạt động rất hợp với trẻ, miễn là người lớn chuẩn bị để trẻ không chán và an toàn ven sông.
- Chọn sáng cuối tuần trùng nước ròng. Xem lịch nước, đi sớm khi trời mát.
- Chọn đoạn bờ kè có lan can. Trẻ mải nhìn chim rất dễ quên nhìn chân.
- Cho trẻ cầm ống nhòm nhỏ. Tập trước ở nhà cách chỉnh nét, nhìn vào một vật xa.
- Chơi trò đếm chim. Ai thấy được nhiều cò hơn, ai thấy bói cá trước. Trẻ sẽ tập trung lâu hơn.
- Chụp ảnh hoặc vẽ lại. Về nhà cùng tra tên loài, vẽ vào sổ.
- Về trước khi trẻ mệt. Một giờ là đủ cho lần đầu. Kết thúc khi trẻ còn muốn đi lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Ở Thanh Đa có những loài chim gì?
Hay gặp nhất là cò, diệc, chim bói cá ven sông và các loài chim nhỏ quen thuộc như sẻ, chào mào, chích choè trong khu dân cư. Thỉnh thoảng có loài lạ ghé qua, nên chụp ảnh và hỏi các nhóm yêu chim để biết tên.
Ngắm chim cần ống nhòm loại nào?
Người mới chỉ cần ống nhòm phổ thông, độ phóng đại vừa phải, nhẹ tay. Quan trọng là tập chỉnh nét nhanh và cầm chắc, không cần thiết bị đắt tiền.
Có nên cho chim ăn ở bờ sông không?
Không nên. Cho ăn làm chim quen người, dễ bị bắt, ăn phải thức ăn không phù hợp và tụ tập gây ô nhiễm. Để chim tự kiếm ăn tự nhiên là tốt nhất.
Thấy chim bị thương thì làm gì?
Hạn chế cầm nắm, đặt chim vào hộp có lỗ thở, để nơi yên tĩnh. Liên hệ các tổ chức cứu hộ động vật hoang dã hoặc bác sĩ thú y để được hướng dẫn, đừng tự cho ăn uống bừa.
Mùa nào ngắm chim ở sông Sài Gòn đẹp nhất?
Mùa khô bãi bồi lộ rộng, chim ăn cá dễ quan sát hơn. Mùa mưa chim nhỏ trong tán cây hoạt động nhiều. Quan trọng hơn mùa là giờ sáng sớm và con nước ròng.
Chụp ảnh chim bằng điện thoại được không?
Được nếu chim ở gần, nhưng phần lớn chim ven sông ở xa. Một mẹo là áp camera điện thoại vào thị kính ống nhòm để chụp, cần tập vài lần mới quen.
