Dừa nước là loài cây trông như dừa nhưng không có thân đứng: thân nằm ngầm dưới bùn, chỉ có những tàu lá dài vươn thẳng từ mặt đất lên. Rặng dừa nước dày giúp giữ đất ven sông, làm dịu sóng và là chỗ sống của nhiều sinh vật. Những đoạn bờ quanh bán đảo Thanh Đa còn dừa nước thường ít bị sóng ăn hơn những đoạn bờ đất trơ trụi.
Với người ở bán đảo, dừa nước quen tới mức ít ai để ý: nó cứ ở đó, xanh quanh năm, nước lớn ngập gốc, nước ròng lộ bùn. Nhưng từ trên một chiếc ghe nhìn vào, những bức tường lá dừa nước mới là thứ làm cho khúc sông này giống miền Tây giữa lòng thành phố. Bài này nói về cây dừa nước, chuyện giữ bờ và những gì người dân làm được để rặng dừa không mất dần.
Dừa nước trông thế nào, sống ra sao?
Dừa nước là cây thuộc họ cau dừa, mọc ở vùng nước lợ và nước ngọt chịu ảnh hưởng thuỷ triều. Thân cây bò ngang dưới lớp bùn, phân nhánh, mỗi nhánh mọc lên một cụm lá. Tàu lá dài, cứng, lá chét xếp hai bên như lá dừa, vươn cao bằng hoặc hơn đầu người.
Cây ra buồng hoa sát gốc. Trái dừa nước kết thành một buồng tròn lớn gồm nhiều trái nhỏ ép sát vào nhau, vỏ nâu bóng. Khi già, từng trái rụng ra, trôi theo nước và có thể mọc ở chỗ khác. Đó là cách dừa nước lan dọc các bờ sông.
Vì thân nằm dưới bùn và mọc thành bụi dày, một rặng dừa nước giống như một tấm thảm sống trải dọc mép nước. Rễ và thân ngầm đan nhau, giữ chặt lớp bùn. Lá dày phía trên che bớt sóng và gió.
Dừa nước cần bùn và nước lên xuống. Bờ đã kè bê tông thẳng đứng, không còn bãi bùn phía trước, thì dừa nước không còn chỗ mọc. Đó là lý do càng về phía trung tâm, dừa nước càng ít; còn quanh bán đảo, những đoạn bờ tự nhiên vẫn giữ được rặng dừa.
Vì sao rặng dừa nước giữ bờ tốt?
Thân ngầm đan thành lưới. Lớp thân bò dưới bùn kết lại với nhau, giữ đất không bị nước cuốn đi từng mảng.
Lá làm giảm sóng. Sóng do sà lan, tàu chạy tới va vào lá dừa nước, năng lượng bị chia nhỏ trước khi chạm bờ.
Giữ phù sa lại. Nước chảy chậm lại trong rặng dừa, phù sa lắng xuống, bãi bồi có thể dày dần theo thời gian.
Tự tái sinh. Một rặng dừa khoẻ tự mọc thêm nhánh mới, trái rụng mọc cây con, không cần trồng lại liên tục.
Mềm dẻo trước gió bão. Lá đổ rạp khi gió lớn rồi dựng lại, ít khi bị bật gốc như cây thân cao.
Che bớt mép nước. Rặng dừa dày làm người khó tiếp cận mép bùn trơn, gián tiếp giảm tai nạn trượt chân.
Không phải bức tường bất khả xâm phạm. Dừa nước giảm sạt lở chứ không ngăn hết. Đoạn bờ có dòng chảy khoét sâu vẫn có thể lở, cần cơ quan chuyên môn đánh giá.
Kết hợp tốt với bờ kè. Nhiều nơi giữ dải dừa nước phía trước chân kè, vừa bảo vệ chân kè khỏi sóng, vừa giữ cảnh quan.
Dừa nước trong đời sống người ven sông
Lá lợp nhà, dựng chòi. Lá dừa nước phơi khô từng được dùng lợp mái nhà, dựng chòi, che chuồng. Ở thành phố bây giờ ít thấy, nhưng vẫn gặp ở các quán, khu du lịch kiểu sông nước.
Trái dừa nước ăn được. Cơm trái non trong, dẻo, ăn mát, nhiều người dùng với nước đường hoặc làm chè.
Chỗ câu cá, bắt cua. Cá, cua hay trú ở gốc dừa nước, người câu thường ngồi gần những rặng này.
Che nắng cho ghe xuồng. Ghe nhỏ hay ghé vào bóng dừa nước nghỉ trưa, tránh nắng.
Hình ảnh quen thuộc trong ảnh chụp sông. Bóng lá dừa nước là khung tiền cảnh mà người chụp ảnh hoàng hôn ven sông rất thích.
Lá khô làm đồ thủ công. Có người tận dụng lá khô đan giỏ, làm đồ trang trí. Lấy lá già, không tuốt sạch cả bụi.
Ký ức tuổi thơ. Trẻ con ven sông ngày trước hay lấy tàu lá làm thuyền, làm kèn, chơi trốn tìm trong rặng dừa.
Người dân làm gì để giữ rặng dừa nước?
Phần lớn việc giữ dừa nước nằm ở chỗ đừng phá, cộng thêm vài việc nhỏ có thể làm theo nhóm.
- Không chặt, không đốt. Kể cả khi muốn có tầm nhìn ra sông. Tỉa vài tàu lá già thì được, phát quang cả bụi là mất.
- Không đổ rác, xà bần vào gốc. Rác làm nghẹt bùn, chặn chỗ cây con mọc.
- Thu gom rác mắc lại định kỳ. Rặng dừa giữ rác trôi lại; nếu không ai dọn, chỗ đó thành bãi rác, người ta lại muốn chặt cây cho sạch.
- Ghi lại những đoạn rặng dừa bị phá. Chụp ảnh, ghi vị trí, thời gian, báo UBND phường khi thấy san lấp, chặt phá bất thường.
- Góp ý khi có dự án bờ kè. Khi có lấy ý kiến cộng đồng về chỉnh trang bờ sông, đề nghị giữ dải cây tự nhiên phía trước kè nếu điều kiện cho phép.
- Kể cho con cháu nghe. Người biết giá trị của rặng dừa sẽ là người giữ nó lại.
Dừa nước và chuyện bờ kè: không phải chọn một bỏ một
Người ở những đoạn bờ đất hay sạt thường mong có bờ kè cho chắc chắn, và mong muốn đó chính đáng: không ai muốn nhà mình bị nước ăn mất từng mét đất mỗi mùa mưa. Nhưng một bờ kè bê tông thẳng đứng, không còn gì phía trước, cũng có cái giá của nó. Sóng đập thẳng vào thành kè rồi dội ngược, chân kè dễ bị xói, sinh vật gần như không còn chỗ sống.
Cách nhiều nơi trên thế giới và trong nước đang làm là kết hợp: kè cứng ở phía sau, giữ hoặc trồng lại dải cây ngập nước phía trước. Dải cây làm dịu sóng, bảo vệ chân kè; bờ kè giữ phần đất có nhà và đường. Nói về nguyên tắc thì đơn giản, làm thực tế cần khảo sát dòng chảy, địa chất từng đoạn, đó là việc của kỹ sư và cơ quan chuyên môn.
Với người dân, điều làm được là biết để hỏi. Khi có thông tin về một dự án chỉnh trang bờ sông gần nhà, hỏi xem phương án có giữ cây ven bờ không, có lấy ý kiến người dân không, và tra cứu thông tin quy hoạch qua kênh chính thức thay vì nghe đồn.
Quy hoạch bán đảo đã nhiều lần thay đổi qua các thời kỳ. Vì vậy, đừng tin bất kỳ lời khẳng định nào về chuyện bờ sông chỗ này sẽ làm gì, khi nào, nếu không có văn bản chính thức đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Dừa nước có phải là cây dừa không?
Dừa nước cùng họ cau dừa nhưng là loài khác. Nó không có thân đứng như cây dừa, thân nằm ngầm dưới bùn, lá mọc thẳng từ gốc lên và chỉ sống được ở vùng đất ngập nước ven sông.
Trồng dừa nước có chống sạt lở được không?
Rặng dừa nước giúp giảm sóng và giữ đất, nên có ích cho việc giảm sạt lở ở nhiều nơi. Nhưng đoạn bờ có dòng chảy mạnh khoét sâu thì cây không đủ, cần cơ quan chuyên môn khảo sát và có giải pháp công trình.
Trái dừa nước ăn thế nào?
Người ta bổ trái non lấy phần cơm trong, mềm, ăn với nước đường, đá hoặc nấu chè. Trái già cơm cứng, ít ăn.
Có thể tự trồng dừa nước trước nhà ven sông không?
Nếu đất trước nhà là bãi bùn ngập theo con nước thì dừa nước có thể sống. Nhưng mép sông thường là đất công, nên hỏi UBND phường trước khi trồng hay cải tạo.
Rặng dừa nước có nhiều rắn, muỗi không?
Rặng cây ven sông nào cũng có thể có muỗi và đôi khi có rắn nước, như mọi vùng đất ngập nước. Đi gần nên mặc quần dài, mang giày, không thò tay vào bụi rậm.
Vì sao dừa nước ven sông thành phố ít dần?
Chủ yếu vì bờ sông được san lấp, xây kè, xây nhà, mất bãi bùn để cây mọc. Rác và nước thải cũng làm cây yếu đi ở một số đoạn.
