Cây bần ven sông Thanh Đa dễ nhận nhất ở dưới gốc: lúc nước ròng, quanh gốc bần lộ ra hàng trăm chiếc rễ nhọn mọc ngược từ bùn lên như những cây chông nhỏ. Đó là rễ thở. Lá bần dày, hơi tròn, mọc đối nhau; trái bần tròn dẹt, có đài xoè như ngôi sao ở cuống. Rễ bần đan dày trong bùn giữ đất bãi bồi lại, giảm sóng đánh vào bờ và cho cá tôm con chỗ trú.
Người lớn tuổi ở bán đảo còn nhớ thời bờ sông là những rặng bần, dừa nước nối nhau, tối tối đom đóm đậu sáng cả tán cây. Nay nhiều đoạn đã thành bờ kè, nhà, đường, nhưng vẫn còn những cụm bần sót lại ở các đoạn bờ chưa kè. Bài này giúp nhận ra chúng, hiểu chúng làm gì cho con sông, để khi có ai định chặt thì mình biết đang mất gì.
Nhận biết cây bần: nhìn từ rễ lên ngọn
Bần là cây gỗ ưa nước lợ và nước ngọt chịu ảnh hưởng triều, mọc ở mép bãi bồi, nơi mỗi ngày nước lên ngập gốc rồi rút ra. Cây trưởng thành có thể cao bằng nhà hai ba tầng, tán rộng, cành rủ về phía mặt nước. Vỏ thân màu xám nâu, sần.
Dấu hiệu chắc chắn nhất là rễ thở. Bần sống trong bùn thiếu khí, nên rễ dưới bùn mọc ra những nhánh đâm thẳng lên trên mặt bùn để lấy không khí. Rễ thở dài ngắn khác nhau, có cái chỉ bằng ngón tay, có cái cao tới gối, mọc dày đặc quanh gốc trong một vòng rộng. Nước lớn thì chúng chìm, nước ròng thì lộ ra.
Lá bần mọc đối, phiến lá dày, mặt lá láng, hình bầu dục hơi tròn. Hoa bần có nhiều nhị dài như chùm tua, thường nở về đêm và tàn nhanh, nên ít ai thấy hoa nở đẹp nếu không đi dạo sông buổi tối. Trái bần tròn dẹt như cái nút áo lớn, có đài hình sao ở cuống, ăn có vị chua chát.
Người mới hay nhầm bần với mắm, một loại cây ngập mặn khác cũng có rễ thở. Cách phân biệt đơn giản là nhìn trái: bần có trái tròn dẹt kèm đài hình sao, còn trái mắm khác hẳn. Ở đoạn sông nước ngọt nhiều hơn như quanh thành phố, bần thường gặp hơn mắm. Không chắc thì chụp ảnh lá, trái, rễ rồi hỏi người làm nghề cây xanh hoặc những nhóm yêu thiên nhiên.
Rặng bần làm gì cho bờ sông và bán đảo?
Giữ đất bãi bồi. Hệ rễ dưới bùn và rễ thở trên bùn như một tấm lưới, giữ phù sa lắng lại, giảm đất bị nước cuốn đi.
Giảm sóng đánh vào bờ. Sóng từ sà lan, tàu chạy qua đi vào rặng bần thì yếu đi trước khi chạm bờ đất phía sau.
Chỗ trú của cá tôm con. Giữa những rễ thở là nơi cá con, tôm tép, cua còng tránh cá lớn và chim. Rặng bần mất thì vùng nước đó nghèo hẳn.
Chỗ chim đậu và kiếm ăn. Cò, chim bói cá, các loài chim nhỏ hay đậu trên cành bần nhìn xuống mặt nước rình mồi.
Bóng mát và cảnh quan. Một đoạn bờ có bần rủ bóng mát hơn hẳn bờ kè trơ, cũng là khung cảnh đặc trưng của sông nước Nam Bộ.
Lọc bớt rác và cặn trôi. Rác, lục bình mắc lại ở rặng bần thay vì dạt thẳng vào nhà. Đổi lại phải có người thu gom định kỳ.
Đom đóm. Ở những nơi còn yên tĩnh và ít đèn, đom đóm hay tụ trên cây bần vào ban đêm. Đèn chiếu sáng mạnh ven sông là một lý do đom đóm thưa dần.
Ký ức của bán đảo. Với người ở lâu năm, rặng bần là hình ảnh tuổi thơ: hái trái bần chấm muối ớt, bắt còng dưới gốc.
Trái bần: ăn được không, ăn thế nào?
Trái bần ăn được. Vị chua, hơi chát, người miền Tây quen ăn trái bần chín chấm muối ớt hoặc mắm.
Dùng nấu canh chua, kho cá. Nhiều nhà dùng trái bần thay me hay giấm để tạo vị chua cho canh, cho nồi cá kho.
Mắm bần là món quen thuộc của vùng sông nước. Trái bần chín được dầm lấy phần thịt, làm nước chấm với mắm. Mỗi nhà một công thức.
Chọn trái chín. Trái chín mềm hơn, vỏ ngả màu, bớt chát. Trái xanh chát và cứng.
Đừng hái trái ở cây sát mép nước một mình. Leo lên cành chìa ra sông hay lội bùn để hái là rất dễ té. Hái ở cành thấp phía bờ, có người đi cùng.
Rửa kỹ. Trái mọc ven sông thành phố có thể dính bụi, bùn, nên rửa sạch trước khi ăn.
Không bẻ cành, tuốt cả chùm. Hái vừa đủ ăn, chừa lại cho cây tái sinh và cho chim, cho người sau.
Ai có bệnh dạ dày nên ăn ít. Trái chua chát dễ gây cồn cào. Có bệnh lý thì hỏi bác sĩ trước khi ăn nhiều.
Bần, dừa nước và bờ kè bê tông: mỗi thứ làm được gì
So sánh dưới đây giúp hiểu vì sao người làm sinh thái hay khuyên giữ lại cây ven bờ, kể cả khi đã có bờ kè.
| Tiêu chí | Rặng bần | Bờ kè bê tông trơn |
|---|---|---|
| Giảm sóng | Giảm dần qua tán rễ | Sóng dội ngược lại ra sông |
| Giữ đất | Giữ phù sa, bãi bồi có thể nở ra | Giữ cứng đất sau kè, chân kè có thể bị xói |
| Sinh vật | Cá con, tôm, cua, chim | Rất ít |
| Bóng mát | Có | Không |
| Chi phí duy trì | Thấp, chủ yếu dọn rác | Cao khi sửa chữa |
| Lối xuống sông | Khó đi, bùn | Dễ tiếp cận nếu có bậc, lan can |
Hai thứ không loại trừ nhau. Nhiều nơi giữ dải cây phía trước, xây kè phía sau, vừa có lối đi vừa có sinh thái.
Những việc nên tránh với cây bần
Việc gây hại lớn nhất là chặt bần để san lấp, lấn ra sông làm nền nhà, làm sân. Ngoài chuyện có thể vi phạm quy định về quản lý bờ sông, mất rặng bần là bờ đất phía sau bắt đầu bị sóng ăn vào, vài năm sau lại phải tốn tiền gia cố. Thấy người san lấp, chặt cây ven sông bất thường thì báo UBND phường.
Việc thứ hai là đổ rác, xà bần xuống gốc bần. Nhiều người nghĩ rác lấp xuống bùn thì mất, thật ra nó làm nghẹt rễ thở. Cây bần sống được trong bùn là nhờ những chiếc rễ đó lấy khí, bị phủ lấp lâu ngày cây yếu dần rồi chết.
Việc thứ ba là chặt cành bừa bãi để lấy tầm nhìn ra sông. Tỉa nhẹ được, nhưng chặt trụi phía mặt nước làm cây mất cân, gặp mưa gió dễ ngã.
Cuối cùng là giẫm đạp. Rễ thở giòn, dẫm lên là gãy. Người đi bắt còng, câu cá dưới gốc bần nên đi theo lối mòn sẵn có, không băng ngang đám rễ. Đó cũng là cách tự bảo vệ, vì rễ thở nhọn đâm qua dép mỏng rất đau.
Câu hỏi thường gặp
Cây bần có phải cây ngập mặn không?
Bần mọc được ở vùng nước lợ và nước ngọt chịu ảnh hưởng thuỷ triều, gặp nhiều ở các cửa sông, ven sông Nam Bộ. Đoạn sông Sài Gòn quanh thành phố chủ yếu là nước ngọt, có lúc lợ vào mùa khô, bần vẫn sống tốt.
Rễ thở của cây bần để làm gì?
Bùn ven sông thiếu không khí, nên cây bần mọc rễ đâm ngược lên khỏi mặt bùn để lấy khí cho bộ rễ dưới đất. Những rễ này còn giúp giữ bùn và tạo chỗ trú cho sinh vật nhỏ.
Trồng cây bần ở nhà được không?
Bần cần đất bùn ngập nước theo con nước, nên trồng trong sân nhà, chậu hay ban công khó sống tốt. Nhà có đất sát mép sông muốn trồng thì nên hỏi người làm cây xanh hoặc cơ quan quản lý về vị trí phù hợp.
Vì sao đom đóm hay đậu cây bần?
Nhiều người quan sát thấy đom đóm tụ ở các cây ven sông như bần, nhất là nơi tối và ẩm. Đèn sáng mạnh, ô nhiễm và mất cây là những lý do đom đóm giảm ở đô thị.
Thấy người chặt cây bần ven sông thì báo ai?
Báo UBND phường hoặc tổ dân phố, nêu rõ vị trí và thời gian. Cơ quan chức năng sẽ kiểm tra việc chặt có được phép hay không.
Trái bần chín vào mùa nào?
Bần ra hoa kết trái theo mùa, thường thấy trái nhiều vào khoảng giữa năm, nhưng có thể lệch theo từng cây và từng năm. Hỏi người bán ở chợ quê hoặc người ở ven sông là cách biết nhanh nhất.
