Sống chung với triều cường ở bán đảo Thanh Đa là biết chia việc theo mùa: mùa khô thì sửa nhà, đầu mùa thì kiểm cống và lập lịch, mỗi đợt đỉnh triều thì chặn nước và dời đồ, nước rút thì dọn ngay. Nhà nào có một kế hoạch viết ra giấy, ai làm việc gì, đồ nào đi đâu, thì mùa nước chỉ còn là chuyện phiền. Nhà nào làm theo phản xạ thì năm nào cũng có món mất.
Người ở bán đảo lâu năm hay nói nửa đùa nửa thật: ở đây có bốn mùa, mùa khô, mùa mưa, mùa nước và mùa dọn. Câu đó đúng hơn nhiều bài báo. Bài này gom lại những gì một gia đình cần nghĩ cho trọn một năm, từ chuyện sửa nhà tới chuyện trẻ con đứng ở mép kè lúc nước lớn, và trỏ sang những bài đi sâu từng việc.
Một năm ở bán đảo có mấy "mùa nước"?
Tính theo việc phải làm, năm ở Thanh Đa chia khá rõ. Các tháng mùa khô, từ đầu năm tới khoảng tháng Tư, tháng Năm, nước triều thấp hơn, mưa ít, là quãng duy nhất có thể đục nền, sơn tường, thay cửa mà không lo nước vào giữa chừng. Bước vào mùa mưa thì ngập do mưa lớn và cống tắc là chính, triều chưa lên cao.
Từ cuối mùa mưa sang những tháng cuối năm là mùa nước thật sự. Các đợt triều cường cao nhất dồn vào đây, lại hay trùng gió chướng và có khi trùng mưa lớn trái mùa. Mỗi tháng có hai đợt xoay quanh rằm và mùng một âm lịch, mỗi đợt kéo dài vài ngày. Quanh Tết vẫn còn vài đợt cao rồi nước mới dịu dần.
Hiểu nhịp này để không làm sai mùa. Lỗi kinh điển là để tới khi nước vào nhà mới gọi thợ làm phai chắn cửa, lúc đó thợ kín lịch, vật tư khan, làm vội thì không kín. Cách đọc từng bản tin cho đúng với nhà mình đã có bài riêng về đọc lịch triều cường ở Thanh Đa; phần này chỉ nhấn rằng lịch là để lên kế hoạch cả năm, không chỉ để đối phó từng hôm.
Mỗi năm một khác. Có năm nước lớn sớm, có năm mưa kéo dài sang tận cuối năm, có năm thượng nguồn xả hồ. Kế hoạch theo mùa là cái khung, còn từng đợt vẫn phải xem bản tin mới nhất.
Lịch việc theo giai đoạn trong năm
Bảng dưới là khung chung; nhà nào ở chỗ trũng hơn thì đẩy các mốc sớm lên.
| Giai đoạn | Nước thường thế nào | Việc chính của gia đình |
|---|---|---|
| Mùa khô | Triều thấp, ít mưa | Sửa nền, chống thấm chân tường, dời ổ cắm, làm phai, lắp van chống trào |
| Đầu mùa mưa | Mưa lớn bất chợt, cống dễ nghẹt | Thông cống trước nhà, kiểm thoát sàn, dọn máng xối, xem lại mái |
| Giữa mùa mưa | Ngập do mưa là chính | Thử phai và gioăng, mua sẵn nút bịt, túi chống nước cho giấy tờ |
| Cuối mùa mưa sang cuối năm | Các đợt đỉnh cao nhất, hay vào chiều tối | Theo dõi từng đợt, chặn nước, dời đồ, sắp lại giờ đi về, gửi xe chỗ cao |
| Quanh Tết | Vẫn còn vài đợt cao | Không để đồ Tết, bánh kẹo, bao gạo sát sàn; xem lịch trước khi mời khách |
| Sau mùa nước | Nước dịu dần | Tổng kết: nước vào đường nào, đồ gì hỏng, ghi lại để mùa khô sửa |
Dòng cuối cùng là dòng hay bị bỏ nhất. Nước rút, ai cũng muốn quên. Nhưng chỉ ngay sau mùa nước người ta mới nhớ rõ nước vào bằng lối nào, và đó là thông tin quý nhất để mùa khô sửa đúng chỗ.
Lập kế hoạch mùa nước cho cả nhà trong một buổi tối
Làm một lần đầu mùa, dán sau cửa, mỗi năm xem lại.
- Liệt kê lối nước vào. Cửa trước, cửa sau, thoát sàn, bồn cầu, chân tường. Cách chặn từng lối có trong bài chặn nước trào ngược từ cống.
- Ghi mốc nước của nhà. Mức nước cao nhất từng vào, mốc trạm đo tương ứng nếu đã tự ghi được.
- Danh sách đồ phải dời. Đồ điện, giấy tờ, thuốc, đồ dưới gầm giường. Ghi cả nơi sẽ đặt chúng.
- Phân vai. Ai ngắt cầu dao, ai lắp phai, ai dắt xe, ai ở với người già hay trẻ nhỏ. Ghi tên người thay thế khi người chính đi vắng.
- Số điện thoại cần. Hàng xóm sát vách, tổ dân phố, thợ điện, thợ nước quen, điện lực. Ghi ra giấy phòng khi điện thoại hết pin.
- Chỗ gửi xe. Chọn trước một chỗ cao, hỏi trước giá và giờ mở cửa.
- Hộp đồ mùa nước. Đèn sạc, pin, ủng, găng, túi zip, băng keo, dây buộc, túi rác lớn, chổi cao su. Để chung một chỗ.
- Hẹn ngày kiểm. Chọn một ngày đầu mùa để thử phai, vệ sinh van, thông cống. Ghi vào lịch điện thoại cả nhà.
Một chiều đỉnh triều ở nhà trong hẻm: tình huống mẫu
Hãy hình dung một gia đình ba thế hệ trong hẻm gần đường Bình Quới. Bản tin báo đỉnh triều chiều thứ Năm, rơi vào khoảng giờ tan tầm. Hai vợ chồng đi làm xa, ở nhà có bà ngoại và đứa cháu đi học về lúc bốn giờ chiều.
Tối thứ Tư, cả nhà làm phần nặng trước: tủ lạnh đã ở trên bệ, máy giặt kê cao, nhưng thùng giấy dưới gầm giường và bao gạo trong bếp được dời lên kệ. Giấy tờ đã ở sẵn trong túi chống nước trên lầu. Nút bịt thoát sàn được đặt cạnh cửa sau, có buộc dây đỏ cho dễ thấy.
Sáng thứ Năm, trước khi đi làm, người chồng lắp sẵn rãnh phai và để tấm phai tựa bên cửa, vì bà ngoại không đủ sức nhấc tấm nhôm vào rãnh. Người vợ nhắn hàng xóm sát vách, nhờ họ ghé qua lúc ba giờ chiều để lắp giúp và ngắt cầu dao tầng trệt. Xe máy của gia đình được gửi từ sáng ở chỗ cao đầu đường, tối đi bộ vào.
Chiều hôm đó nước lên đúng như bản tin. Bà và cháu ở trên lầu, có đèn sạc, có nước uống. Hai vợ chồng về trễ một tiếng, đợi nước rút bớt rồi mới đi bộ vào hẻm. Tối đó cả nhà gạt bùn ra cửa trước khi đi ngủ. Không có gì hỏng. Toàn bộ công việc không có gì cao siêu, chỉ là được nghĩ trước và chia ra cho từng người.
Người già, trẻ nhỏ và người bệnh trong nhà
Không để người già một mình giờ đỉnh triều. Nếu bắt buộc, nhờ hàng xóm hoặc người thân ghé qua đúng khung giờ nước lên.
Chuyển chỗ ngủ lên lầu. Người lớn tuổi ngủ tầng trệt nên tạm lên lầu trong những ngày đỉnh, tránh phải lội nước ban đêm.
Thuốc và sổ khám bệnh để chỗ khô, dễ lấy. Người bệnh mạn tính không được gián đoạn thuốc chỉ vì thuốc để trong ngăn kéo dưới cùng.
Sàn trơn sau nước rút. Bùn mỏng trên gạch trơn như mỡ. Người già nên đợi sàn được rửa sạch mới đi lại tầng trệt.
Trẻ nhỏ không chơi trong nước ngập. Nước bẩn, có thể có mảnh vỡ, nắp cống bật, và có điện rò từ ổ cắm thấp.
Dặn trẻ không chạm ổ cắm, dây điện. Kể cả khi nước đã rút, ổ cắm còn ẩm.
Người dùng thiết bị y tế điện. Máy tạo oxy, máy hút đàm cần nguồn dự phòng. Hỏi bác sĩ hoặc nơi cung cấp thiết bị cách xử lý khi mất điện.
Có kế hoạch rời nhà. Biết sẽ sang nhà ai, đi đường nào, nếu nước lên cao bất thường.
Mép sông và bờ kè lúc nước lớn: an toàn phải nói thẳng
Ở bán đảo, sông không nằm đâu xa. Nhiều con hẻm chạy thẳng ra mép nước, nhiều đoạn bờ có kè, có đoạn còn đất trống. Lúc triều cường, mép sông và mặt đường có khi gần như liền nhau, ranh giới giữa chỗ đứng được và chỗ nước sâu không nhìn thấy, nhất là khi trời tối.
Trẻ con rất thích ra mép kè xem nước lớn, thả thuyền giấy, lội ra chỗ nước tràn. Đây là lúc nguy hiểm nhất. Nước tràn bờ có dòng chảy, bậc kè ngập nước rất trơn, và chỉ cần trượt một bước là ra chỗ sâu của sông. Quy định trong nhà nên rõ ràng: mùa nước, trẻ không ra mép sông khi không có người lớn đi cùng.
Người lớn cũng không nên chủ quan. Đi câu, đi tắm sông, chèo xuồng lúc nước lớn hoặc lúc nước đang ròng mạnh đều có rủi ro. Ai phải xuống ghe, xuống xuồng thì mặc áo phao, đừng xem đó là thứ chỉ dành cho khách du lịch. Đoạn kè đang thi công hay đã sụt lún thì đi vòng, đừng đi tắt.
Khi thấy người rơi xuống nước, đừng nhảy theo nếu không biết bơi cứu hộ. Hô hoán, ném vật nổi như can nhựa, phao, thùng xốp, gọi người biết bơi và gọi cấp cứu. Nhiều tai nạn đuối nước kép xảy ra vì người cứu không chuẩn bị.
Hàng xóm và tổ dân phố: thứ giúp nhiều nhất mà ít ai tận dụng
Nhóm nhắn tin trong hẻm. Một người đọc bản tin, báo cho cả hẻm. Nhà đi vắng được nhắc lắp phai, dắt xe.
Bảng mốc nước chung. Cả hẻm cùng một mốc đo, cùng biết trạm báo bao nhiêu thì hẻm có nước.
Giữ chìa khoá dự phòng. Nhà thân với nhau giữ chìa của nhau để ngắt điện, lắp phai khi chủ đi vắng.
Cùng thông cống. Miệng cống trước hẻm là của chung. Một buổi sáng mùa khô cả xóm dọn rác cống giúp mùa nước bớt sâu.
Báo phường những chỗ hỏng. Nắp cống bật, kè sụt, đèn đường tắt ở đoạn hay ngập. Nhiều người cùng báo thì dễ được xử lý hơn một người.
Để ý nhà người già sống một mình. Ghé qua giờ đỉnh triều, hỏi cần dời đồ không.
Bàn trước chuyện nâng nền. Nhà này nâng thì nước dồn sang nhà kia; nói trước đỡ mất lòng.
Chia nhau dụng cụ. Không phải nhà nào cũng cần một máy bơm hay bộ phai dự phòng; dùng chung được nhiều thứ.
Sau mỗi đợt: dọn ngay và ghi lại
Phần dọn dẹp chi tiết đã có ở bài dọn nhà sau khi nước triều rút. Ở góc độ cả mùa, điều đáng nhấn là nhịp: dọn ngay trong đêm hoặc sáng sớm sau khi nước rút, đừng để bùn khô, vì giữa hai đợt triều chỉ cách nhau khoảng hai tuần, đợt sau tới khi nhà còn chưa khô hẳn là chuyện thường.
Cái hay bị bỏ qua là ghi lại. Mỗi đợt, chụp một tấm ảnh mốc nước lúc cao nhất, ghi đồ gì bị ướt, nước vào từ đâu. Ba bốn dòng trong sổ tay hoặc trong điện thoại. Hết mùa nhìn lại sẽ thấy rõ: năm nay nước vào nhiều nhất qua thoát sàn nhà tắm, hay qua khe cửa sau, hay tràn qua bậc.
Ghi chép này cũng hữu ích khi làm việc với chủ nhà nếu đang thuê, với thợ khi báo giá sửa, và với hàng xóm khi bàn chuyện cống chung. Có ảnh có ngày, lời nói nặng ký hơn nhiều so với "năm nay ngập dữ lắm".
Đồ điện bị ướt, đồ cần bỏ, cách xử lý giấy tờ ướt đã nói trong bài giữ đồ đạc, điện và giấy tờ khi triều cường vào nhà; lập kế hoạch tốt thì danh sách đồ hỏng mỗi đợt sẽ ngắn dần.
Những sai lầm làm mùa nước tốn kém hơn
Làm mọi thứ vào phút chót. Thợ kín lịch, vật tư đắt, làm vội không kín.
Chỉ một người trong nhà biết việc. Người đó đi vắng là cả nhà lúng túng. Ai cũng phải biết ngắt cầu dao, lắp phai.
Coi đợt đầu mùa là đợt nhỏ. Đợt đầu thường bắt gặp nhà chưa chuẩn bị, đồ mùa mưa còn để dưới sàn.
Đậu xe ngoài đường qua đêm đỉnh triều. Nước lên lúc ngủ, sáng ra xe ngập tới yên.
Đổ rác, đồ hỏng xuống kênh. Rác theo triều quay về, nghẹt cống, làm hẻm ngập sâu hơn đợt sau.
Sơn lại tường giữa mùa. Tường còn ngậm nước, sơn bong sau vài tuần.
Không ghi lại gì. Mùa khô tới không biết sửa chỗ nào, lại sửa theo cảm tính.
Tin lời quảng cáo giải pháp thần kỳ. Có người đến tận nhà chào sơn chống thấm, máy bơm "chặn ngập trọn gói" bằng cách kể chuyện nhà bên cạnh mất trắng. Nghe xong, hỏi giá ở vài nơi, đừng ký ngay.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn hoặc chính quyền?
Việc liên quan điện như tách mạch, dời ổ cắm, kiểm tra sau ngập là việc của thợ điện có kinh nghiệm, không tự làm theo video. Ổ cắm còn ẩm hay dây đã ngâm nước nhiều lần có thể rò điện mà mắt thường không thấy.
Nhà có vết nứt chân tường, nền lún, cửa kẹt dần sau mỗi mùa nước, hoặc đang tính nâng nền, cần kỹ sư kết cấu xem tận nơi. Thợ hồ giỏi tay nghề nhưng không phải ai cũng tính được tải trọng lên móng cũ trên đất ven sông.
Những thứ thuộc về hạ tầng chung như cống, kè, nắp cống, đèn đường, hay kế hoạch nâng đường thì hỏi phường. Muốn biết khu mình có trong kế hoạch chống ngập, nâng đường hay làm kè nào không, cũng hỏi phường hoặc tra trên cổng thông tin chính thức, đừng dựa vào tin đồn hay lời môi giới.
Về sức khoẻ, có sốt, vết thương nhiễm trùng hay người già bị ngã sau những ngày lội nước thì đi khám, kể rõ đã tiếp xúc nước ngập. Trường hợp khẩn cấp như người rơi xuống sông, điện giật, sập tường thì gọi ngay cấp cứu và lực lượng cứu nạn.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Thanh Đa cao nhất vào những tháng nào?
Thường là các tháng cuối năm dương lịch, khi có gió chướng và có khi trùng mưa lớn. Đầu năm vẫn còn vài đợt cao rồi dịu dần vào mùa khô. Mỗi năm một khác nên vẫn phải xem bản tin từng đợt.
Nên sửa nhà chống ngập vào lúc nào?
Mùa khô, khi triều thấp và ít mưa. Lúc đó thợ dễ nhận việc, vật liệu có thời gian khô, và có thể thử phai, thử van trước khi mùa nước tới.
Người già ở nhà một mình mùa triều cường cần chuẩn bị gì?
Dời chỗ ngủ lên lầu những ngày đỉnh, để thuốc và đèn sạc chỗ dễ lấy, và nhờ hàng xóm ghé qua đúng giờ nước lên. Những việc nặng như lắp phai, kê đồ nên làm sẵn từ hôm trước.
Trẻ em ra xem nước lớn ở mép sông có nguy hiểm không?
Có. Lúc triều cường, ranh giới giữa chỗ đứng được và chỗ nước sâu rất khó thấy, bậc kè ngập nước rất trơn. Trẻ chỉ nên ra gần sông khi có người lớn đi cùng và đứng xa mép nước.
Một năm có bao nhiêu đợt triều cường?
Mỗi tháng âm lịch thường có hai đợt quanh rằm và mùng một, nhưng chỉ một số đợt trong mùa cao điểm cuối năm mới gây ngập đáng kể. Xem bản tin để biết đợt nào đáng lo.
Có nên lập nhóm cư dân để báo triều cường?
Rất nên. Một nhóm nhắn tin trong hẻm giúp nhà đi vắng được nhắc, người già được để ý, và cả xóm cùng dọn cống chung. Đây là cách rẻ nhất mà hiệu quả nhất.
